Tag Archives: Prensa

As cidades e o xénero

Estándar

Como di a escritora feminista Cristina Molina (1995): “Os principios da arquitectura non son neutrais ao xénero: o deseño do arquitectónico foi realizado fundamentalmente por varóns, atendendo ás necesidades dos varóns e os valores inherentes foron transmitidos polos varóns que dominan as escolas de arquitectura e escriben os libros de teoría arquitectónica”. Por iso compre revisar o xénero das cidades. Esta é a reflexión que nesta ocasión Lola Varela comparte a través do artigo publicado durante o mes de xullo en NÓS Diario.

                                         AS CIDADES E O XÉNERO

                                                                                      

De que xénero é a cidade? Cal é o xénero da arquitectura? Nomes femininos ambos, vistos desde sempre con ollos masculinos. A cidade, a arquitectura permanecen de xeito maioritario en mans dos homes, alleas case ao pulso real da vida. Cidades cheas de actitudes prepotentes e apresuradas, de irreflexión sobre o sentido práctico das cousas, de barreiras conscientes e inconscientes ante todo aquilo que significa acubillo, tolerancia, acollida. Cidades onde se ignora que o seu único fin é axudar a compartir a vida.

A arquitectura foi, até agora, asunto de homes. Porén, nalgúns aspectos senlleiros da mesma, como o seu uso, as mulleres participaron historicamente coa mesma intensidade que os varóns. Noutros aspectos, como o deseño ou a xestión, a súa participación é recente.

Nos aloxamentos máis primitivos, como chozas ou tendas, o papel feminino foi relevante no tecido ou trenzado dos materiais (palla, xuncos, ramas…) e no curtido de peles ou fiado da lá, e segue a selo aínda nos pobos nómades. Tamén teñen participado activamente en moitas labores complementarias da construción, como o carrexo e amoreamento de materiais (pedras, madeira, area, esterco e auga).

O mantemento dos espazos construídos, é unha función que desempeñan maioritariamente as mulleres nas sociedades desenvolvidas. Son elas quen os manteñen habitables (limpeza, ventilación, vixilancia, xestión ou pequenas reparacións).

Para entender as relacións entre urbanismo, arquitectura e xénero debemos ter en conta un concepto fundamental, o patriarcado. A escritora feminista Cristina Molina (1995) exprésao da seguinte maneira: “Os principios da arquitectura non son neutrais ao xénero: o deseño do arquitectónico foi realizado fundamentalmente por varóns, atendendo ás necesidades dos varóns e os valores inherentes foron transmitidos polos varóns que dominan as escolas de arquitectura e escriben os libros de teoría arquitectónica”.

O androcentrismo da arquitectura prexudica tamén a valoración, e polo tanto a calidade, dos espazos comúns e dos espazos da vida cotiá, a prol da gran obra pública e do edificio singular.

A reconversión espacial e social ten que pasar ineludiblemente pola disolución da división sexual do traballo, é dicir, as tarefas de reprodución e coidados teñen que estar presentes no espazo público. A socialista e revolucionaria rusa Alejandra Kollontai afirmaba a comezos do S XX que compría reorganizar a vida cotiá, sobre novas bases colectivas, nas que o traballo doméstico e a maternidade fosen socializados e asumidos pola comunidade.

Precisamos equipamentos e infraestruturas para unha nova vida cotiá que favorezan o desenvolvemento dunha vida comunitaria máis plena: escolas, garderías, comedores públicos, centros de día, etc. Equipamentos, na súa gran maioría, relacionados co traballo dos coidados.

La Carta Europea de las Mujeres en la Ciudad (1995) incide de xeito especial en  promover unha nova filosofía urbana. Daquela, a partir do deseño das cidades podemos contribuír a crear espazos seguros para toda a cidadanía pero sobre todo para as mulleres, a través de tres principios básicos como son: a visibilidade, a ruta clara e unha contorna multifuncional que garantan un control social informal en horarios de día e de noite.

Velaí uns exemplos a ter en conta: a edición en Catalunya de Dones treballant. Guía per al Reconeixement Urbà amb Perspectiva de Gènere (Casanovas et al., 2013) que pretende ser una ferramenta útil para lexitimar a participación pública na planificación urbana das mulleres; o proxecto MAGA. Mulleres Arquitectas Galegas (Carreira et al., 2011), que aborda o exercicio da arquitectura en Galicia desde unha perspectiva de xénero; o traballo de Mestrado presentado na Universidade Jaume I de Valencia de María Novas Arquitectura y género. Una reflexión teórica (2014), ou o interesante Diagnóstico do habitat e da convivencia igualitaria na cidade de Ourense (2019) de Silvia Pérez (Coord.), un modelo a seguir noutras cidades galegas se queremos conseguir un espazo urbano inclusivo, para todas e todos, construído desde a diferenza e non desde a igualdade.

Por se queredes lelo directamente na prensa premede no artigo As cidades e o xénero

Mulleres rifeñas. O feminismo avanza

Estándar

Porque non se pode xeralizar nin empregar tópicos sobre as mulleres, e menos aínda de países e culturas que descoñecemos bastante, Lola Varela publicou este artigo en NÓS Diario o 06/08/2021 que agora comparte neste blog.

A súa vida en Marrocos durante 6 anos, traballando como profesora de Lingua castelá e literatura e dirixindo o Instituto español Melchor de Jovellanos en Alhucemas, permitíulle un mellor coñecemento da sociedade e da situación das mulleres nese país, tan próximo e tan lonxano a nós, ás veces.

                                     AS MIÑAS AMIGAS RIFEÑAS

Debemos falar de “mulleres” e non de muller en Marrocos, como en calquera outro lugar. A muller non é unha categoría única e homoxénea, xa que fronte ao feito de ser muller e sufrir as consecuencias do patriarcado por selo, reaximos ou convivimos con esa situación de xeitos moi diferentes segundo os países, as circunstancias ou dependendo do tempo que nos tocou vivir.

Cando se fala da situación da muller en Marrocos, de que estamos a falar? Dunha muller submisa, tapada, chea de crianzas e relegada unicamente ao ámbito privado? Esta situación mudou bastante, aínda que menos do desexado, como acontece noutros países dos chamados “desenvolvidos”. Certas reformas lexislativas como a realizada en 2004 do Código da familia ou Mudawana, mais sobre todo o activismo e a loita de moitas mulleres ao longo do país organizadas en diversas asociacións feministas, na AMDH (Association Marocain des Droits Humains) ou dentro do partido de esquerdas, Vía Democrática, creado na clandestinidade en 1995 e legalizado “sui generis” no ano 2004, son algúns dos alicerces dos avances conseguidos.

Velaí, estas breves semblanzas rifeñas: S. é administrativa nun instituto de ensino secundario, nunca levou velo ou pano cubrindo a cabeza, viaxa soa dentro e fora do país cando é preciso, ten dúas fillas (unha delas estudando Medicina en España), non é crente e ten bastante ben organizado coa súa parella o asunto da corresponsabilidade das tarefas domésticas e os coidados. A., unha empregada de banca recén xubilada, divorciada do seu primeiro home marroquino, co que tivo varios fillos, e logo casada de novo cun español. Hoxe viúva, participa decote en actividades culturais e de lecer organizadas por colectivos ou asociacións con sede no Rif. Z., é unha das cabezas visibles do “Forum de Femmes au Rif”,  principal asociación de mulleres no territorio rifeño e ademais membro da dirección da AMDH no norte de Marrocos, arrisca a súa situación cada día, defendendo e apoiando ás persoas encarceradas por pertencer ao Hirak ou movemento popular que xurdiu no Rif no 2016, e ao mesmo tempo impulsa proxectos, coa axuda de Cooperación Internacional, para a creación de cooperativas de mulleres que pretenden acadar certa autonomía e independencia económica nas súas vidas. S., casada aos 16 anos para liberase do abafante control paterno, tivo tres fillos moi nova. Agora divorciada do seu home de nacionalidade marroquina, dirixe varios centros públicos dedicados á formación profesional de mulleres soas e sen recursos, para facilitarlles unha inserción no mundo laboral. Pouco convencional no seu xeito de vestir, colabora activamente en actividades culturais e deportivas que se desenvolven no Rif e coordina o funcionamento dunha biblioteca de recente creación na cidade de Al Hoceima. R.,farmacéutica e dona da súa farmacia, nunca casou nin quixo ter fillos, é unha muller moi independente persoal e economicamente que ten, mesmo, ao seu cargo a mantenza dalgún dos seus irmáns. Boa xogadora de tenis, deporte que practica nun club onde non acoden a penas outras mulleres. N., profesora de Lingua árabe, viste con xilaba e pano na cabeza, organiza excursións co seu alumnado e viaxa varios días con outros profesores, sen importarlle se son homes ou mulleres.Ten dúas fillas, a maior vive soa noutra cidade e traballa nun banco, mentres a pequena está a rematar Medicina en Tunicia.

A vida destas miñas amigas é unha pequena mostra desa teima constante e cotiá que as mulleres, alí onde esteamos, sabemos que debemos emprender para acadar igualdade de dereitos e as mesmas oportunidades que os homes, dentro dunha sociedade máis xusta e máis libre. Non poucas mulleres rifeñas (e marroquinas en xeral) acreditan nisto; daquela, nas últimas décadas o Movemento Feminista converteuse nunha das forzas máis dinámicas e transformadoras do Reino alaouita, onde desenvolve unha importante actividade tanto no mundo rural como no urbano, con propostas moi diversas e acaídas a cada zona e situación, sempre coa loita a prol dos dereitos humanos como obxectivo transversal.

                                                                                       Lola Varela

Pódese acceder á versión orixinal deste artigo aquí mesmo As miñas amigas rifeñas

“El lunes nos querrán”Premio Nadal 2021

Estándar

El lunes nos querrán é a última novela de Najat el Hachmi que como as anteriores (El último patriarca, Madre de leche y miel ou La hija extranjera) ten moito de autobiográfica. Esta escritora catalana de orixe rifeño fainos reflexionar con esta novela, en forma de carta da protagonista á súa mellor amiga, ambas marroquíes vivindo na periferia de Barcelona, temas como a integración, o multiculturalismo, a xenofobia, o patriarcado ou a identidade. O comentario de Lola Varela sobre esta obra publicado en NÓS Diario o día 10 de xuño. Moi recomendable a súa lectura.

                            NAJAT EL HACHMI: ENTRE DOUS MUNDOS

                                                                                      Lola Varela

A escritora catalá de orixe rifeña, Najat El Hachmi, ven de gañar o Premio Nadal 2021 coa novela El lunes nos querrán. Nesta obra a autora narra en forma de carta, dirixida á súa mellor amiga, a historia de dúas xoves de familias musulmás que residen nun “barrio periférico da periferia” de Barcelona e son moi distintas: una, moi tradicional, que exerce unha presión brutal sobre a súa filla; outra, máis aberta. O contraste entre ambas amigas marca o ton da novela, onde se enfrontan, no doméstico, ao machismo e á cerrazón, ás veces asfixiante, da relixión e, na rúa, coa precariedade laboral e os estereotipos. A amizade será a única agarradoira para a súa supervivencia na iniciación á vida adulta, para abordar dende a sexualidade ata o mundo laboral; dende a procura da identidade propia até a loita pola liberdade e a igualdade das mulleres cos homes nunha sociedade patriarcal. E é, nestas coordenadas, onde moitas mulleres, inmigrantes ou non, sentímonos identificadas coas protagonistas do relato. A teima destas mozas vai ser a mesma de tantas outras, pero máis que a xeito de alegación política, Najat El Hachmi implícanos nos seus destinos a través das emocións e da busca individual da felicidade.

O título El lunes nos querrán responde ao desexo de ser aceptadas, de ser queridas no mundo que habitan, pero pouco a pouco irán constatando que malia seguir a ditadura do coidado do corpo e das modas, iso non sucede e irán co tempo e ás topadas chegando á conclusión de que na vida compre aspirar a que nos queiran como somos. O luns é ese futuro no que elas poderán encaixar en todos os ideais, condicionantes e ditados, ser as mulleres que “deben ser”. O luns representa ese momento que non acaba de chegar, e que a narradora persegue sen saber moi ben como.

Nesa tesitura móvense as dúas rapazas de ficción, incómodas e desorientadas por ser “de dous mundos”, expresión que Najat El Hachmi rexeita. “Ponme nerviosa a palabra multiculturalismo porque oculta, non se queren ver as friccións, o choque de valores  das distintas culturas; a idealización da realidade é sempre unha negación do conflito, pero toda conquista da liberdade fai inevitable o conflito”. En realidade as persoas inmigrantes están sometidas a un dobre desarraigo: o da sociedade na que viven, coas súas normas que fan moi difícil a convivencia, e o das súas familias e a súa orixe ao querer afastarse da relixión ou de certas tradicións. Esta situación provoca o que o antropólogo Jordi Moreras considera “identidades á intemperie”, consecuencia da anulación do papel instrumental das instancias clásicas encargadas da sociabilidade das persoas xunto coa inxustiza xeneralizada e a humillación concreta. Son identidades desprotexidas e sometidas ao azar das inclemencias. Segundo Moreras, habería que atender ás condicións que toda sociedade debería garantir para que os seus membros poidan elaborar e reelaborar as súas identidades ao longo da vida dun xeito coherente, comezando por recompoñer os modelos institucionais en crise no canto de parchear o problema da mocidade inmigrante mediante unha “vitimización xustificada” ou, polo contrario, mediante ese “calvinismo neoliberal” que converte aos individuos en responsables e debedores dos seus comportamentos sociais.

As protagonistas de El lunes nos querrán pelexan con afouteza pola súa realización persoal, loitando contra os condicionantes que as oprimen desde todas as frontes: o xénero, a orixe xeográfica, a relixión, a clase social… A novela describe perfectamente a “interseccionalidade” das súas vidas e, fuxindo de simplificacións culturais ou sociais, amósanos a importancia de que as mulleres traballen para ser as donas das súas vidas malia as circunstancias máis hostís. Para ser libres, as dúas amigas resístense a levar unha existencia que para a súa xente é a correcta, pero atópanse coa culpabilidade, a falta de pertenza, a  xenofobia, os prexuízos contra as e os inmigrantes, o machismo, a violencia, a discriminación de xénero e outros moitos obstáculos comúns a todas as mulleres, pero acrecentados nelas.

Podedes ler este artigo directamente aquí Najat el Hachmi: Entre dous mundos

Comando Igualdade, unha iniciativa necesaria

Estándar

Dedicado á coeducadora, feminista e profesora de Filosofía, Chis Oliveira publicouse estes pasados días en NÓS Diario un novo artigo de Lola Varela onde se da a coñecer unha iniciativa moi necesaria para a mocidade, que nace en Vigo pero que debería espallarse por todo o territorio. Precisamos dun Comando Igualdade en cada instituto.

                                          COMANDO IGUALDADE

                                                                                                 Lola Varela

Nos últimos tempos asistimos, tristemente, a un aumento de máis dun 20% de delitos sexuais entre a mocidade e tamén arrepía que 7 de cada 10 adolescentes consuman pornografía de xeito habitual. O verdadeiro antídoto para reverter esta situación sería incluír nos currículos educativos unha Educación Sexual igualitaria, sen estereotipos, inclusiva, non moralista e de calidade, así como avanzar na creación de verdadeiros centros coeducativos. Eis unha alternativa que arestora non se albisca agás en casos illados, alentados con moito esforzo e voluntarismo por parte do profesorado, maiormente, mais tamén con exemplos de participación entusiasta da rapazada tal que a experiencia do Comando Igualdade.

O Comando Igualdade é un fato de mozas e mozos, alumnado de ESO e Bacharelato do IES Alexandre Bóveda de Vigo e tamén alumnado de estudos superiores, xa que rematada a súa etapa no Instituto continúan vinculados ao colectivo. O discurso, a sólida formación e o compromiso coa igualdade de mulleres e homes da profesora de Filosofía dese centro, Chis Oliveira, fixérona merecedora dun Premio Irene, concedido polo Ministerio de Educación en 2009 á súa traxectoria ao impartir un valente e innovador programa de Educación Sexual ao seu alumnado durante 25 anos. Conceptos como sexo, xénero, feminismo, patriarcado, diversidade sexual ou micromachismos viñan sendo tratados con normalidade na formación que Chis impartía nas súas aulas. O salto chegou co Proxecto Bata, unha moi sonada intervención integral e multidisciplinar realizada no referido IES, para visualizar a importancia dos coidados e para intentar que o cotiá, privado ou doméstico, maioritariamente feminino, mudase en algo público e colectivo. Todo este traballo foi recoñecido cun novo Premio Irene en 2010 e aquí comezou a andaina do Comando Igualdade. Conscientes do poder revolucionario da mocidade, procuran a través dunha deconstrución persoal contribuír a unha transformación social necesaria e urxente, capaz de superar o machismo, repensar a sexualidade e construír unhas relacións máis libres nunha sociedade máis xusta.

O Comando centra a súa actividade en dúas liñas: a formación e a acción. Unha formación entre iguais onde as persoas adultas (profesorado ou persoal experto) só teñen un papel coordinador e onde existe o compromiso de se instruír e investigar persoalmente, para despois compartilo nas reunións e debates en grupo. Estas xuntanzas realízanse fora do horario lectivo, nun ambiente de empatía, escoita mutua, rexeitamento das xerarquías e moito respecto entre elas e eles, creando deste xeito un espazo seguro, aberto e diverso. Para intervir e actuar, comezaron levando o debate a outras aulas do seu centro, pero axiña foi demandada a súa presenza noutros institutos de toda Galiza (Caldas de Reis, Bueu, Beade, Santiago, entre outros), o cal permitiu deixar a semente de novos Comandos Igualdade. Ademais, tamén colaboraron con asociacións e colectivos diversos como As Bandidas, @klandestinas, Faraxa ou Nós Mesmas; en programas pola igualdade ou contra a violencia de xénero dos concellos de Vigo e Santiago e, mesmo, o Comando foi invitado polo Proxecto Skolae (2019), ambiciosa proposta coeducativa do goberno de Navarra, para se dar a coñecer e incentivar a creación de grupos semellantes nesa comunidade.

Coa bagaxe de case 10 anos de existencia e diante do dano que está a facer esta pandemia no rol das mulleres no seo das familias, na reiteración dos estereotipos e no aumento da violencia de xénero, o Comando Igualdade está a piques de editar un libro onde relata a súa orixe, funcionamento e formación, recollendo as demandas de total actualidade de amplos sectores da poboación, para que a modo de guía axude a formar novos Comandos Igualdade por acá e por acolá. Escrito por Chis Oliveira e Priscila Tamara Retamozo, ex-alumna de Chis e hoxe outra das coordinadoras do Comando, preséntase como un diálogo interxeracional entre ambas que permite o autocoñecemento e a creación dun pensamento crítico.

O Comando Igualdade, un referente ineludible da revolta feminista que comezou nas aulas.

Pódese acceder á versión orixinal do artigo aquí mesmo Comando Igualdade

A carga mental feminina. Unha reflexión para facer conxuntamente homes e mulleres

Estándar

Ese traballo constante, esgotador e que case ninguén adoita recoñecer, froito da falta de corresponsabilidade nas parellas heterosexuais, dunha conciliación non prexudicial para as mulleres e dunha educación igualitaria real. As consecuencias: estrés, falta de vida propia e problemas nas parellas, entre outros.

Este é o tema do novo artigo de Lola Varela, publicado en NÓS Diario o 14 de abril

A CARGA MENTAL FEMINININA, ESE TRABALLO INVISIBLE                                                                                      

Estes días lin en Facebook un anaquiño da historia dunha muller que acode á consulta dunha sexóloga porque observa problemas nas relacións sexuais coa súa parella. Pescudan no que serían as súas fantasías eróticas e confesa que non desexa tipos musculados nin praias exóticas, senón ver ao seu compañeiro limpando o baño, encargándose das crianzas mentres ela durme e deixándoas logo ao cargo dalgún familiar; poder entón saír xuntos, tomar uns viños de vagar e regresar a casa para gozar dos seus corpos ata quedar durmidos…Coméntanos esta sexóloga que o que, aparentemente, semella un problema do desexo, de diminución da libido ou de falta de resposta á excitación, en realidade ven sendo esgotamento, capitalismo, machismo e patriarcado.

A falta de corresponsabilidade na grande maioría das parellas heterosexuais, que obriga á muller a soportar un traballo continuo, atafegante e, por demais, invisible, é o que denominamos “carga mental feminina”. Unha carga silenciosa e, xa que logo, dobremente pesada. Ese labor de planificar, organizar, tomar decisións e, asemade, realizar as tarefas do fogar e os coidados familiares, representa o 75%  dos traballos necesarios na convivencia. É un traballo a tempo completo e non recoñecido, que pode aumentar o estrés, a ansiedade e que é a base de moitos conflitos nas parellas. Isto é o que levou á xornalista Samanta Vilar a escribir o libro La carga mental femenina: O por qué las mujeres continúan al mando del hogar a coste cero (2019), despois de ter os seus primeiros fillos, uns xemelgos, e decatarse do que se lle viña enriba. Fixo unhas polémicas declaracións, cando afirmou que perdera calidade de vida coa maternidade, xa que á falta dunha corresponsabilidade real como compromiso compartido persoal, social e político, sumábase agora esa visión idílica da maternidade, que non é doado poñer en cuestión por temor a ser xulgadas como malas nais. Engadía, ao cabo, que iso da “superwoman”, froito da dobre xornada das mulleres no traballo produtivo e reprodutivo, é un engano brutal.

Porén, quen difundiu este concepto de “carga mental” dun xeito masivo foi a ilustradora e feminista francesa, Emma Clit, co seu demoledor cómic Me lo podrías haber pedido (2017) que, de contado, se fixo popular e ao ano seguinte deu lugar ao libro La carga mental. Sí a la vida en común; no a los lugares comunes. Na década dos 80 do século XX, a socióloga francesa Monique Haicault xa empregou este concepto de “carga mental” entendida como un lastre psicolóxico das mulleres, vinculado ao que se denominou como “traballo emocional” segundo a tamén socióloga estadounidense Arlie Hochschild.

Ademais da necesaria corresponsabilidade, compre falar, así mesmo, de conciliación para afondar no tema. Nestas mesmas páxinas, Paula Vázquez no seu artigo Non só corresponsabilidade dicía que non é posible hoxe a conciliación persoal, laboral e familiar, se non temos en conta tres elementos: A excesiva duración da xornada laboral, que obriga á redución de horario ou á excedencia; o cambio na composición das familias, dando paso a cada máis a familias monoparentais; e a elevación da idade media da poboación, que leva de seu o aumento de persoas con dependencias diversas.

Cando as mulleres dedicamos o dobre de tempo ás tarefas do fogar e aos coidados que os homes, cando as mulleres recoñecemos que a maioría temos un mundo de cousas que facer cada día, cando 3 de cada 4 mulleres sufre “carga mental”, cando o 40% descoñece o concepto e o 45% endexamais falou con ninguén deste asunto, non queda outra que intervir.

Algunhas propostas para mudar esta situación poderían ser: Compartir coa parella dende o inicio as tarefas domésticas, para que lle dea o valor que teñen e que chegue ao convencemento de que o fogar tamén é responsabilidade dos homes; que as mulleres aceptemos certo desorde ou incumprimentos sen sentirnos culpables e que saibamos delegar, que non sempre é doado; que exista unha lexislación onde conciliar non sexa só prexudicial para as mulleres… E, por riba de todo, educar ás nosas fillas e fillos dun xeito igualitario e sen estereotipos.

Aquí tedes o enlace para ver o artigo directamente en NÓS Diario

https://www.nosdiario.gal/opinion/lola-varela/carga-mental-feminina-traballo-invisible/20210414161015119519.html

Ser muller e non ser nai

Estándar

“Ser muller non leva de seu ser nai e non deberíamos ter que dar explicacións decontino ou sacralizar o que tan só é unha escolla de vida”, con estas palabras remata este novo artigo de Lola Varela, publicado en NÓS diario o 17/02/2021 onde nos convida a reflexionar sobre a simboloxía e o significado que leva aparellada a maternidade para as mulleres.

                                       SER MULLER E NON SER NAI

                                                               

Tres Mujeres é un poema a tres voces que a famosa escritora estadounidense Sylvia Plath, lería en 1962 na radio da BBC en Londres, meses antes do seu suicidio.

 Neste texto, tres personaxes femininos vanse alternando para contarlle ao mundo senllas perspectivas intensas e diversas acerca da súa relación coa maternidade. A primeira delas, reborda emoción e tenrura ante o nacemento do fillo e achégase ao “ideal materno”. A segunda, en troques, padece a causa da súa infertilidade, traducida en frustración por non poder cumprir o seu desexo e o da súa parella e, acaso tamén, coas expectativas da sociedade na que vive; paira, ademais, o medo a ser abandonada. A terceira muller, mentres, lamenta o seu embarazo e da a luz pese a que non quere ser nai; ela atópase nunha fonda contradición entre o que quere fronte ao que debe facer, entre o que se agarda que sinta e o que realmente sinte.

 Cantas mulleres estiveron, e pode que aínda moitas estean, acompañando esta terceira voz?. Lembro con preocupación e tristura a miña nai, preñada en doce ocasións. Unha gran muller que endexamais puido decidir se ter crianzas ou non, pola educación franquista da posguerra, pola presión da igrexa católica e, ao cabo, por estar casada con quen xamais respectou o único método anticonceptivo permitido daquela, o método Ogino, nin o emprego do preservativo, reservado para estar con “outras mulleres”.

Poucas obras da literatura universal albiscaron o tratamento do tema da maternidade coa honestidade, a dor e a sensibilidade coa que Plath foi quen de facelo. 

Uns anos antes e con esa obra icónica que é El Segundo Sexo (1949), Simone de Beauvoir abrira de par en par as portas ao debate do que significa ser nai, afirmando que a mirada patriarcal confina ás mulleres á súa corporeidade reflectida na maternidade. Engadía, así mesmo, que “a anatomía non pode marcar o destino das mulleres”, relegándonos ao ámbito doméstico, privado e invisible; e que non debería existir una máis valía en torno á maternidade, pois esta é una decisión de vida.

Se botamos una ollada ao pasado, enxergamos que a categoría de ser nai  dentro da cultura occidental é una construción socio-histórica, e que non é atemporal nin estática: en certas comunidades primitivas non se coñecía o orgullo da creación e o parto era considerado un accidente inútil e inoportuno; cando as sociedades humanas deixaron de ser nómades e xurde a división sexual do traballo, a maternidade convértese na característica fundamental das mulleres, a esterilidade era motivo de deshonra e as mulleres sen fillos ou fillas perdían o seu valor na sociedade. Coa revolución industrial aparece un novo rol para as mulleres dentro das fábricas, pero sen abandonar as súas labores domésticas e o coidado das criaturas. Xa no século XX, a aparición da píldora anticonceptiva (1956) representou unha grande transformación na sexualidade das mulleres ao separar reprodución e pracer; asemade, permitiu planificar a maternidade ou elixir ser nais ou non, como una decisión libre, autónoma e consciente, ao marxe de requirimentos sociais e culturais.

 A segunda onda do feminismo dos anos 60 e 70, ao calor dos movementos sociais e políticos da época, levantouse, como era necesario, contra a “santísima maternidade”, conseguindo avances importantísimos en materia de contracepción e do dereito ao aborto. Porén, esta rebelión acabou negando o feito mesmo de ser nai, e mesmo nalgúns ámbitos caeu nun certo discurso antirreprodutivo.

Coa obra de Adrienne Rich,  Nacida de mujer (1978), o feminismo comezou a reconciliarse coa maternidade. Non se trataba de rexeitar a maternidade “per se”, senon no senso establecido polo patriarcado, rematar coa “ institución maternal”, xeradora de sometemento, e defender o corpo da muller, o noso físico, a nosa bioloxía, “como un recurso, non como un destino”. Xurde entón un reencontro coa maternidade que, sen embargo, non debería levarnos a sacralizala de novo.

Ser muller non leva de seu ser nai e non deberíamos ter que dar explicacións decontino ou sacralizar o que tan só é unha escolla de vida.

Podedes ver este artigo directamente en NÓS Diario no seguinte enlace https://www.nosdiario.gal/opinion/lola-varela/ser-muller-non-ser-nai/20210216162614115949.html

POR UNHA PERSPECTIVA DE XÉNERO NA MEDICINA

Estándar

A saúde de mulleres e homes é diferente no eido biolóxico e desigual dende o punto de vista social pero a medicina semella non darlle a importancia que debera.

Este é un novo artigo de Lola Varela no que coa axuda de doctoras e investigadoras como Carme Valls, Bernardine Healy, Belén Vázquez e Marta González pon no foco a carencia dun coñecemento científico da diferenza.

              POR UNHA PERSPECTIVA DE XÉNERO NA MEDICINA

                                                                                     Lola Varela

Dúas mulleres irromperon nos medios con forza nos pasados días, a doutora catalá Carme Valls, autora do libro Mujeres invisibles para la medicina que recolle o froito de 20 anos de investigacións e a matrona do Hospital de Verín, Belén Vázquez, que ven de defender con moito éxito a súa tese doutoral Depresión en el embarazo y postparto: prevalencia y factores asociados. Ambas profesionais, veñen de poñer enriba da mesa o descoñecemento que da saúde das mulleres ten a medicina, a brecha de xénero existente e a persistencia de prexuízos e de estereotipos na ciencia. Faltan estudos da diferenza do comportamento das enfermidades en mulleres e homes e falta preparación, en moitos casos, no persoal sociosanitario para ir máis alá das doenzas físicas e preocuparse do estado psicolóxico e do entorno social das pacientes.

 De estereotipos e de ausencia de protocolos no SERGAS para detectar a depresión durante o embarazo e despois do parto, é do que nos fala Belén Vázquez na súa investigación, realizada a case 600 nais da provincia de Ourense. Nas súas palabras: “A maternidade está idealizada e non se permite manifestar sentimentos adversos, e cando se fai, na maioría dos casos, banalízase e ridiculízase ás mulleres”. É un tema tabú a relación de embarazo e depresión, non hai datos, non se ten en consideración esta posibilidade e, polo tanto, non se pode prever a enfermidade.

Outras dúas mulleres foran pioneiras na falta dun coñecemento científico da diferenza; estamos a falar da cardióloga americana Bernardine Healy, primeira muller directora dos Institutos da Saúde nos EEUU, e da profesora de Filosofía da Ciencia e da Tecnoloxía da Universidade de Oviedo, Marta González García. A primeira, acuñou a expresión “síndrome de Yentl” en 1991, para referirse á invisibilidade médica da muller. Tomou o termo do filme Yentl, no que a protagonista deberá invisibilizarse e vestir de home para poder estudar nunha escola talmúdica. A Dra. Healy observou como a mortalidade por infarto de miocardio era maior en mulleres que homes cando, sen embargo, estaban a ser menos diagnosticadas e menos tratadas desta doenza que os homes. O motivo?: os diferentes e descoñecidos síntomas segundo o sexo e unha menor percepción do risco nas mulleres cara a enfermidades cardiovasculares.

Desde os anos 90, dinos Carme Valls, aumentou máis dun 30% a investigación científica con mulleres (antes só se facía con homes e animais machos),  pero a brecha de xénero continúa nas consultas médicas onde o persoal apenas está formado, xa que a medicina con perspectiva de xénero aínda non foi incorporada ás facultades e o alumnado remata os estudos e comeza a tratar doentes sen acreditar nas diferenzas entre sexos na forma de ser, de enfermar ou nos efectos dos fármacos. Consecuencia disto, son as salas de espera dos médicos e médicas de familia con maior presenza feminina, en ocasións, mal diagnosticada e moi medicalizada ante o descoñecemento e retraso na diagnose. Sabiades que o 85% dos psicofármacos se receitan ás mulleres e máis do dobre de analxésicos que aos homes?

Histeria, neurastenia, depresión ou ansiedade son diagnósticos habituais nas mulleres; un caixón de xastre cando non se pescuda o que agachan unha dor estraña, unha forte fatiga ou un desacougo habitual.

A profesora González García subiu outro chanzo máis na disparidade de xénero, ao publicar La medicalización del sexo. El viagra femenino (2015) onde se pregunta que é a disfunción sexual feminina, como se diagnostica e como se trata, porque desgraciadamente para as farmacéuticas non existe aínda un  “viagra rosa”. O desexo nas mulleres non pode ser tratado pola medicina sen ter en conta as normas da sociedade, as relacións de poder e o patriarcado, pois a saúde de mulleres e homes é diferente no eido biolóxico e desigual dende o punto de vista social.

Malia o desolador panorama que a Dra. Valls denuncia, anímanos ás mulleres a un renacemento persoal e pecha o seu libro cunha invitación a gozar da vida polo camiño da transgresión e do autocoñecemento, aprendendo a ser libres mediante o estímulo da nosa sensualidade.

Podedes ver a publicación orixinal deste artigo no xornal NÓS diario o día 1 de decembro de 2020 no seguinte enlace https://www.nosdiario.gal/opinion/lola-varela/perspectiva-xenero-medicina/20201130115016110290.html

A SAÚDE SEXUAL IMPORTA

Estándar

Neste novo artigo Lola Varela comenta e insiste na importancia dunha educación sexual científica e non moralista e reclama que a sanidade pública asuma a saúde sexual como unha parte máis dos seus servizos.

                    ANDROLOXÍA: A SAÚDE SEXUAL IMPORTA

                                                                                   Lola Varela

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       No preámbulo da constitución (1946) da Organización Mundial da Saúde (OMS), figura a definición de saúde como “un estado de completo benestar físico, mental e social, e non só a ausencia de afeccións ou enfermidades”. É dicir a saúde consiste nun coidado xeral do estado das persoas. Semella que para os e as responsables do SERGAS e, máis en concreto, para algúns dos xerentes dos Complexos Hospitalarios das sete grandes cidades galegas, este concepto de saúde non é para ter en conta ou iso é o que transmiten as súas decisións sobre as necesidades que presentan algúns doentes da sanidade pública.

Logo de vinte e cinco anos, ven de pechar a consulta de Androloxía no Complexo Hospitalario de Pontevedra (CHOP), aproveitando as “necesidades do servizo” xeradas polo COVID-19, a redución de persoal no verán e a xubilación do especialista en Uroloxía e Androloxía que conseguira comezar este servizo tan necesario no ano 1995, grazas á colaboración dalgúns colegas urólogos e xinecólogos.

A Androloxía é a parte da medicina encargada do estudo, exploración e investigación de calquera aspecto relacionado coa saúde sexual e reprodutiva masculina. Esta disciplina atende, entre outras doenzas: a disfunción eréctil que poden padecer os homes a partir dos 55 anos e tamén moitos xoves vítimas do uso da pornografía e do consumo excesivo de alcohol; a exaculación precoz, presente en moitos mozos nos períodos de aprendizaxe sexual; os trastornos do desexo causados, con certa frecuencia, polas situacións que se padecen en tempos de crise económica, ou a infertilidade.

Estas enfermidades foron, de sempre, pouco e mal diagnosticadas nos servizos de Uroloxía, debruzados en doenzas “máis importantes”, segundo se dicía, ata os anos 80 nos que se crean a Asociación Española de Andrología e a Federación Española de Sociedades de Sexología. Desde entón, xurdiron as consultas desta especialidade na maioría dos centros sanitarios das grandes cidades españolas, agás en Galicia pois só se crearon en A Coruña (con boa dedicación e prestixio), Pontevedra (con moitos atrancos) e Vigo (nun centro concertado). As unidades hospitalarias de Galicia, Asturias e Castela-León, as menos preocupadas neste tema, teñen como referente un centro sobresaínte como é o Hospital Universitario 12 de Octubre de Madrid; así mesmo é salientable o labor realizado pola Fundació Puigvert en Barcelona, único centro que proporciona a titulación en Androloxía, ou os avances do Hospital  Regional de Málaga, onde se creou a primeira unidade de reasignación de sexo. Existen hospitais españois que poden competir perfectamente cos seus homónimos en Europa; non así en Galicia, onde con case cen urólogos e urólogas, só contamos a penas con cinco especialistas en Androloxía. Porén, os congresos anuais da Sociedade Europea de Medicina Sexual, domiciliada en Yorkshire (Inglaterra), contan cunha asistencia de máis de tres mil especialistas de Uroloxía, Sexoloxía ou Psicoloxía, e son un referente e unha chamada de atención da importancia que deberíamos darlle á saúde sexual das persoas. 

Os casos devanditos que son tratados nas consultas de Androloxía, son máis frecuentes do que poidamos pensar, pois en moitos casos proceden de enfermidades asociadas como diabetes, trastornos cardio-circulatorios, hipertensión ou enfermidades mentais, e afectan de xeito importante á vida dos doentes e das súas familias; daquela, estas doenzas adoitan ter un tratamento combinado de fármacos, con atención psicolóxica e sexolóxica.

Acudir a unha consulta de Androloxía comeza a ser algo normalizado e falar de sexualidade tamén o é a cada máis; velaí o feito de que un día á semana no CHOP de Pontevedra, chegaba a pouco para atender todos os casos. Outro avance significativo, foi a presenza cada vez máis frecuente dos dous membros da parella na devandita consulta.

En palabras do sexólogo navarro Jose Luis García: “A consulta clínica é a proba máis evidente da ausencia dunha educación sexual científica nas escolas e nas familias. O sexo provoca dor e sufrimento, cando se aborda de maneira pouco adecuada”.

                                                                         21de outubro de 2020

Publicado en NÓS Diario 29 de outubro de 2020 https://www.nosdiario.gal/opinion/lola-varela/androloxia-saude-sexual-importa/20201028103941107797.html

Muller e interrupción do embarazo: un transo en soidade

Estándar

Un novo artigo de Lola Varela, publicado en NÓS Diario o 29 de setembro de 2020. Nesta ocasión a autora reflexiona sobre a soidade na que se atopan as mulleres diante dunha decisión tan difícil e dolorosa como é a interrupción dun embarazo. Un tema moi delicado e pouco asumido aínda na práctica pola nosa sociedade.

    MULLER E INTERRUPCIÓN DO EMBARAZO: UN TRANSO EN SOIDADE

Hai pouco lin a intensa novela do escritor sueco Henning Mankell Daisy Sisters, na que amosa a vida de diferentes mulleres traballadoras na Suecia da segunda metade do S XX; mulleres que toman as súas decisións condicionadas polo poder que exercen sobre elas os homes, e así mesmo polo que lles supón quedar embarazadas e ter un bebé. Elas, pertencentes a tres xeracións da mesma familia, enfrontaranse de xeito distinto ao mesmo problema: unha crianza non desexada, sendo novas e solteiras. A soidade foi a súa principal compañeira nese transo, como tamén o foi para moitas mulleres galegas e do resto do Estado antes de ser aprobada, tras teimuda loita feminista, a Ley Orgánica 9/1985 que reformaba o artigo 417 bis do Código Penal, polo que o aborto deixaba de ser un delito (con penas de cárcere de ata 14 anos para o persoal médico e 8 para as mulleres) tan só en tres supostos, pero que unha parte da clase médica soubo xestionar con flexibilidade. Non obstante, aínda houbo que agardar para que, na práctica, fose despenalizado o aborto coa aprobación da Ley Orgánica 2/2010 de salud sexual y reproductiva y de la interrupción voluntaria del embarazo.

Na actualidade, as mulleres non temos que xustificar a decisión de abortar pero si acudir aos Centros de Organización Familiar, onde se facilita información sobre a lexislación, o procedemento e, sobre todo, onde as mulleres podemos verbalizar e partillar con algunha persoa especializada os nosos temores e inquedanzas cando non temos con quen facelo. Iso acontecía coas mulleres da miña xeración, entre os anos 1970 e 1980, decote á procura dun lugar clandestino onde abortar ou facendo recollida solidaria de cartos, unhas 30.000 pts, para poder acudir ás agachadas a algunha das “clínicas” que existían en Porto, Lisboa ou Londres.

Desde a aprobación da devandita Ley Orgánica e a legalización da píldora do “día despois” no 2009, o número de abortos foi en diminución. Segundo datos do SERGAS en Galicia realízanse algo máis de 3.000 interrupcións voluntarias de embarazo ao ano, cando na década anterior superaban as 4.000; en España, o Ministerio de Sanidad informa duns 96.000 casos, fronte aos 118.000 do ano 2011. Estas intervencións seguen a ser realizadas, na súa case totalidade (o 90%), en centros privados e non dentro da sanidade pública. O motivo? Entre outros, a obxección de conciencia do persoal médico e o de ser unha actividade sen prestixio nas carreiras profesionais. Ademais, hai unha grave desigualdade territorial (en 8 provincias non se realizaron abortos en 30 anos) que obriga a moitas mulleres a se desprazar de xeito innecesario. Segundo a opinión dalgúns profesionais, habería que fomentar o aborto con medicamentos, algo frecuente en países como Portugal, Francia, Escocia ou Finlandia, co cal ate as 9 semanas as mulleres poderían interromper o embarazo estando no entorno familiar ou con persoas achegadas, facilitando así a superación dun episodio doloroso e triste.

 É certo que están a  desaparecer as situacións traumáticas que, noutrora e diante dun aborto, vivimos as mulleres quer polo rexeitamento social e familiar, polas consecuencias legais, polo medo  e, nalgún caso, polas crenzas relixiosas. Mais agora, padecemos pola frustración de ter que tomar unha decisión decote motivada pola precaria situación económica na que se atopan moitas mulleres, primeiro motivo declarado entre as que abortan, seguido do temor a perder o traballo, das dificultades para continuar os estudos ou unha situación inestable na parella.

 A capacidade para decidir libremente sobre a nosa descendencia é unha conquista recente, mais tamén compre tomar conciencia das eivas da referida Ley 2/2010; por exemplo, contempla someternos a un período de “reflexión” de tres días, logo de recibir un “manual informativo” elaborado por cada Comunidade Autónoma. Esta obriga, alenta outra volta desigualdades territoriais, agravios comparativos con outras intervencións que non precisan de días de reflexión e cuestiona a capacidade ética da muller para decidir en todo momento sobre o seu corpo.

U-la autonomía das mulleres?.

                                                                                              Lola Varela

                                                                                   19 de setembro de 2020

Podedes ver a publicación orixinal do artigo no seguinte enlace https://www.nosdiario.gal/opinion/lola-varela/muller-interrupcion-do-embarazo-transo-soidade/20200924092327105550.html

RELACIÓNS IGUALITARIAS PARA UNHA BOA SAÚDE SEXUAL

Estándar
Seguindo coa teima de defender ás mulleres, aí vai un novo artigo de Lola Varela publicado o día 27 de agosto en NÓS Diario
Agardando que sexa de interese e anime á reflexión para seguir mellorando en igualdade entre todas e todos.
Pensamos que o ámbito da sanidade e o da educación teñen moito que mudar aínda neste eido tan fundamental na vida das persoas.

             SAÚDE SEXUAL E RESPONSABILIDADE COMPARTIDA

A sexualidade e a reprodución son dúas esferas que están intimamente vinculadas á dignidade e ao libre desenvolvemento das persoas, determinan o estado de saúde e o grao de benestar individual e social de mulleres e homes, e son obxecto de protección a través dos dereitos humanos fundamentais recoñecidos pola comunidade internacional; no caso español, son tratados na Ley Orgánica 2/2010 de salud sexual y reproductiva y de la interrupción voluntaria del embarazo.

Para unha boa saúde sexual e reprodutiva precisamos relacións igualitarias entre mulleres e homes, baseadas no respecto, no consentimento mutuo e na responsabilidade compartida. Iso implica que as persoas decidan sobre o método anticonceptivo máis acaído ás súas necesidades, coa información e o asesoramento axeitado. Así mesmo, se debería incorporar ao currículo escolar unha educación sexual exenta de prexuízos e de estereotipos sexistas, non moralizante e apoiada en coñecementos científicos. Por último, son indispensables servizos socio-sanitarios públicos de calidade nos que se preste unha atención integral en saúde sexual e reprodutiva, que cumpran o criterio de universalidade no acceso. Porén, a realidade é outra: non se imparte educación sexual nas escolas e na sanidade pública, onde non sempre se asesora coa debida información actualizada e con visión de xénero, tampouco se cobren os gastos de todos os métodos anticonceptivos. Pero a maior eiva está, ao meu parecer, na ausencia de relacións igualitarias entre mulleres e homes, feito que leva de seu a falta de responsabilidade compartida no control da natalidade.

Algo desta preocupación feminina e desa despreocupación masculina, está máis presente do desexable nas relacións adultas e na sociedade en xeral. As mulleres son as que pasan maior angustia por posibles embarazos, as que teiman no uso do preservativo, as que sofren os efectos secundarios dos anticonceptivos hormonais, as que, no caso de embarazos non desexados deben decidir abortar, e unha longa lista de etcéteras relacionadas coa reprodución e a saúde.

A poboación masculina heterosexual debería, como primeiro paso, asumir que a metade da responsabilidade con respecto á contracepción é súa e que ademais dos preservativos existen outros métodos fiables como a vasectomía, unha sinxela intervención cirúrxica que, realizada con anestesia local, consiste na ligadura dos deferentes para evitar a saída dos espermatozoides que causan o embarazo. A vasectomía ou esterilización masculina, ten unha efectividade moi alta, case un 100%, e tamén pode ser reversible, situación que a penas adoita se producir.

A vasectomía non estivo permitida en España ata os anos 70 e desde entón non parou de medrar o número de intervencións realizadas, situándose entre os 6 estados con máis casos (no ano 2000, máis de cen mil). Nas dúas últimas décadas houbo un nidio cambio de tendencia, pois de ser a ligadura de trompas nas mulleres o terceiro método máis empregado tras o uso do preservativo e da píldora, pasou a ocupar este lugar a vasectomía, reflectindo deste xeito un crecemento da corresponsabilidade na parella e unha maior sensibilidade cara á muller e o coidado do seu corpo. A ligadura de trompas é unha intervención cirúrxica máis agresiva e complexa que unha vasectomía; se a isto engadimos que a esterilización masculina é asumida pola sanidade pública e non ten efectos secundarios, debería estar máis estendida entre a poboación, xa que despois dos preservativos aínda é moi grande o consumo de píldoras hormonais entre as mulleres.

A que pode deberse esta situación? Podemos falar de certos protocolos patriarcais aínda vixentes na sanidade (é moi difícil que se realice unha vasectomía a un home sen ter algún fillo ou filla), de actitudes machistas nas parellas (a reprodución é cousa do corpo das mulleres) e tamén de falsos mitos relacionados coa virilidade.

Entre todas e todos debemos mover esa pesada cortina que protexe aos homes das súas responsabilidades anticonceptivas e lembrar que non sempre o corpo da muller é o que debe ser intervido, cortado, medicado ou manipulado.

Lola Varela

17 de agosto de 2020

(Publicado en NÓS Diario 27 de agosto de 2020)